Zamanda geriye  bakış… nasıl  mümkün ? (Looking  into  space is  looking  back in time…How ?)

Hubble  ile zamanda  geriye  bakış.

(Kaynak: hubblesite.org)

Güneşe  baktığımızda, gerçekte, Güneşten  bize o  anda  ulaşmış  olan  ışığı  görürüz.  Güneşin  bizim  hemen  yanımızda  olmadığını,  hatırı  sayılır  bir  mesafe  (1 AU, 150  milyon  kilometre  kadar) uzakta  olduğunu  bilirsek, yola  çıkan  bu  ışığın  gözümüze  ulaşabilmesi  için,  yine,  hatırı  sayılır  bir  zamanın  geçmesi  gerektiğini anlarız. Bu  süre sekiz  dakikadan  birazcık  fazla  bir  süre !

Şüphesiz, Güneş  ışığının  bize  ulaşabilmesi  için  bu  kadarlık  bir  zaman  gerektiğini, Güneşin  Dünyaya  uzaklık  bilgisine  önceden  sahip  olarak,  bilmekteyiz !

Bu  uzaklık  bilgisi  bizi  şu  noktaya  götürmekte; biraz,  ‘keyif  kaçırıcı’  bir  noktaya !  Gerçekte,  gördüğümüz  her  şeyin  bir  ‘hayal’  olduğu  noktasına !

Astronomi  ortamında  sıkça  verilen  bir  örnektir: Gündüz  ortamındayken, Güneş  aniden  yok  olacak  olsa, ancak, sekiz  dakika  sonra  farkederdik ! (Şüphesiz,  bu  yok  olmanın, ışığın  kaybolmasının  dışında  başka  etkileri  de  olacak  olsa  da, sonuç  değişmezdi; tüm  etkiler  ışık  hızıyla yol  alacağı  için.

Yeterince  uzaktaki  gök  cisimlerine  bakıldığında, ‘hayal  görme’  gerçeği daha  da belirgin  olmakta. Beş  ışık  yılı uzaklıktaki bir  yıldıza-bir  şekilde-baktığımızda, onun  beş  yıl  önceki  halini  görürüz. Bu  gök  cismi  bugün  patlamış  olsa, bunu  ancak  beş  yıl  sonra  farkedebiliriz !

Çıplak  gözle  gözlenebilen  en  uzak  yıldızlardan  biri  Cassiopeia  Takımyıldızı içinde. Bu  yıldızın  ışığının  bize  ulaşabilmesi  için 4000  yıl  geçmesi  gerekli.

Bu gibi  gözlemler  güçlü  teleskoplarla  gerçekleştirildiğinde, bu  zaman  farkı katlanarak  büyür. Bugün, 13.4  milyar ışık-yılı uzaktaki  gökadaların  varlığı, gerçekleştirilen  gözlemlerle,  bilinmekte. (Dünya,  onların  varoluşundan  çok  çok  sonra ortaya  çıktı !)

Rahmetli  Attila  İlhan, bu  ‘ çok uzak  yıldızlar’  üzerine  şiir  yazsaydı, herhalde, ‘…zaten  yoktular’  derdi !

Evrenin  sadece  bir  bölümü  gözlenebilmekte. Mevcut  teknolojilerle, bu  ‘gözlenebilir’  evren-bölümünün sadece  yüzde  onunun  gözlenmesi  mümkün  olmakta.  Gözlenebilir  evrendeki  cisimlerin  ışığı  o  kadar  sönük  ki, bunların  ancak  Hubble  Uzay  Teleskobu  gibi yüksek  teknoloji  kullanan  ekipmanla belirlenmeleri  mümkün  olabilmekte.

Buraya  kadar  anlatılanlar  bir  çok  astronomi-ilişkili  kaynakta  bulunabilecek  bilgiler. Bu  noktada, zihnimizdeki  soruların  tamamı  cevaplanmış  oldu  mu ?   Hayır !

Cevaplanması  gereken  başka  temel  bir  soru, ‘gözlediğimiz  cismin  o  kadar  uzakta  olduğunu  nasıl  biliyoruz ?’  Bu  sorunun  cevabı,  herhalde, ‘kaç  vakittir  yolda  olduğunu’ ‘ışığa  sorarak’  alınamaz. En  azından,  şimdilik  böyle. (Bir gün,  ışığa  soru  sorularak  bazı  cevapların  alınabileceği  günler  de  gelebilir !)

Bu  sorunun cevabını, SETI  astronomlarından  Michael  Busch,  4  Mayıs  2016’da,  şöyle  vermişti : Evrendeki  gök  cisimlerinin  uzaklığını  ölçmek  için  pek  çok yöntem (teknik)  kullanılmakta. Bunlardan  en  eski  olanı, çıplak  gözle  görülebilenler  için,  paralaks  yönteminin  kullanılması. Bu  gök  cisminin aradaki  mesafesi  bilinen  iki  farklı  noktadan  gözlendiğinde, konumları  arasındaki  açısal  farkın  ölçülerek.  (Yunan  astronom  Hipparcus, Milattan  Önce  150’de, Ay’ın  Dünyadan  uzaklığını  bu  yöntemi  kullanarak, (%7)  hatayla  hesaplamıştı !) Venüsün  Dünyadan  uzaklığı  da, 18.  yüzyılda, bu  gök  cisminin  Güneşin  önünden  geçişinin  Dünyanın birbirinden  uzak  yerlerinden  gerçekleştirilen  gözlemlerle  ve  %1  hata  payıyla  hesaplanmıştı.  Samanyolunun  pekçok  bölgesindeki  yıldızın  uzaklığı, bu  yöntem  kullanılarak, yeterli  doğrulukla  ölçülebilmekte / hesaplanabilmekte.

Güneş  sistemi  içindeki  uzay  cisimlerinin  uzaklıkları  ise, lazerle-ölçme  sistemleriyle  veya  araç  göndererek, paralaks  ölçümlerinden  çok daha  hassas  bir  şekilde  gerçekleştirilebilmekte. Güneş  sisteminin  ötesindeki  gök  cisimlerinin  mesafe  ölçümlerinde ‘ışığı  değişken  yıldızlar’ (Cepheids) referans  olarak  alınmakta. Bu  yıldızların  ‘mutlak  parlaklığı’  ile ışığının  titreşim  periyodu  arasında uyumlu  bir  ilişki  olduğu  bilinmekte. Bu  yıldızların  paralaks  ölçümleriyle  de mutlak  parlaklığının  kalibresi  gerçekleştirilmekte.  Daha  sonraki  aşamada, Cepheids  yıldızının görünen  parlaklığı  ve ışığının değişim  periyodu  ölçülerek, bu  yıldızın  ne  kadar  uzakta  olduğu  belirlenmekte. Astronom  Busch,  bu  yöntem  kullanılarak, birçok  gökadanın  uzaklığının  belirlendiğini  söylüyor.

Peki,  Cepheids  yıldızları  gözlenemeyecek  kadar  uzaktaki  gökadalar  ne  yapılacak ?

Bu durumda, Tip 1a  Süpernovalar  ‘standart  kandil’ (parlaklığı  standart  olan  ışık  kaynağı)  olarak  kullanılmakta.   Astronom  Busch, Tip 1a  Süpernovaların  gözlenebilir  evrenin  geniş  bir  bölgesinde    mevcut  olduğunu  söylüyor.

Sonuç  olarak, astronomlar gözlenen  çok-uzak  gök  cisimlerinin  uzaklıklarını, belirli  bir  hassasiyetle, ölçebilmekte / hesaplayabilmekte. Işık  hızı,  bir  taraftan  uzayda  mesafe  ölçüsü iken, diğer  taraftan  da  zamanın  ölçüsü.

Zamanda  ne  kadar  geriye  gidilebildiğinin  ölçüsü…!

 

 

Yararlanılan  Kaynaklar:

https://curiosity.com/topics/looking-into-space-is-looking-back-in-time-curiosity/

https://spaceplace.nasa.gov/review/dr-marc-technology/hubble.html

http://curious.astro.cornell.edu/disclaimer/133-physics/general-physics/general-questions/835-why-is-looking-out-into-space-the-same-as-looking-back-in-time-beginner

https://www.quora.com/How-can-we-see-back-in-time-when-we-look-into-deep-space

https://www.forbes.com/sites/quora/2016/03/04/how-do-we-know-how-far-away-distant-stars-and-galaxies-are/#446df09b1acb

(Bugünün  seçimi)

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.