İlk uçan kim ?  Wright Kardeşler mi… yoksa başkası mı…? (Who was the first ? Wright Brothers, or …?)

wilbur

İlk “başarılı” uçuş: Wilbur Wright’ın !

17 Aralık 1903… “ilk  motorlu  uçuş”un  gerçekleştirildiği  tarih… En  azından, ABD’dekiler  (Connecticut Eyaleti hariç) böyle  düşünüyor…!

Gerçekte,  “motor  gücüyle  uçmayı  ilk  başaran”  kimdi…?

Bu konuyu  araştıran  yazımız  bu  sitede 10 Ekim 2013  tarihinde  yayımlanmıştı… Bu  yıldönümü  vesilesiyle,  o yazıyı  aşağıda  tekrar  yayımlıyoruz:

“İlk uçan kim ?  Wright Kardeşler mi… yoksa başkası mı…?

Wilbur, 1906’da  yazdığı  bir  mektupta, şöyle  demişti: “300  fit’ten  daha  uzun  mesafe uçan  gerçekten  birşeyler yapmış  olur. Bunun  altında  kalan  uçuşlar   hiçbirşeydir…”   Bu  durumda Wilbur, 14  Aralık  1903’te yaptığı  ilk uçuşu  ve 17  aralıkta  yapılan  uçuşların  üçünü başarılı saymıyordu. Wilbur’a  göre, gerçek  uçuş, kendisinin  17  Aralık  günü  yaptığı son  uçuştu… (Wright Flyer;  Wikipedia)

Wilbur’un 14  Aralık 1903’teki  ilk  uçuşu bir  kum  tepesinin  yamacından  başlatıldı; uçuş aracın  rayları terketmesinden  sonra  üç saniye   kadar  sürdü. Uçuş  Wilbur’un  aracı  stola  sokması  sebebiyle, bir  sert  inişle  sonlandı. Uçuş  mesafesi  34  metre  kadardı…

17  Aralık  1903’te  yapılan  ikinci  denemede,  hızlandırma  rayları düz  bir  araziye  yerleştirildi. Baş  rüzgarı   saatte  37  kilometre (20  Knot)  kadardı.  Orvillenin,  fotoğrafı çekilen  ilk  uçuşu  36  metre  kadardı. Wilbur’un  aynı günkü  ilk  denemesinde  uçuşu 53 metre  kara, Orvillenin  ikinci  denemesi  ise  61  metre  kadardı.  Wilbur  aynı günkü  ikinci  ve  son  denemesinde 260  metre  mesafede  bir  uçuş  gerçekleştirdi.

…………………………………………………………….

“History by Contract  (Kaynak: Wikipedia)

A second significant clause in the contract concerns the required labeling, implying Orville Wright was first-to-fly, contrary to records of the era crediting Wilbur, including “Chronology of Aviation” by Maxim and Hammer (1910), approved by the Wrights and entered into evidence in a Wright patent suit by their attorney.

Chronology of Aviation credits only the fourth flight (Wilbur’s) of December 17, 1903, as “the first actual flight by man in an aeroplane and demonstrated they had power and control”.

The other flights on that date were described as follows:

1st trial: (Orville’s 1st, cited in ‘Wright Flyer’ legend) Time: 12 s., “This was the first attempt and was made in a 27-mile wind and did not demonstrate that they had power or control”.

2nd (Wilbur’s 1st) Time: 12 s., “This was second trial in a 27-mile wind and did not demonstrate that they had power or control”.

3rd trial (Orville’s) Time: 13 s. “this was the third attempt”.

Kaynak: Boys  Life  for  OCTOBER, 1953

(Orville’nin beyanı)

1.Uçuş  Wilbur; 12  saniye

2.Uçuş Orville; 12  saniye

3.Uçuş Wilbur 16 saniye

4.Uçuş; Orville 57  Saniye

(Orville’nin  beyanı  ile Mahkemeye  verilen  beyan  uyuşmuyor…!)

……………………………………………………………………

Connecticut Eyaleti (ABD)  Temsilciler  Meclisi ve Senatosunun da, oy  birliği  ile,  kabul etmesinden  sonra, Eyalet Valisi Daniel P. Malloy, güç (motor) destekli ilk  uçuşu Gustave  Whitehead’ın  başardığını  beyan  eden kanunu (House Bill 6671) 25 Haziran 2013’te, onayladı…!

*

“Motorlu ilk  uçuş”u  başaranlar “Wright  Kardeşler” değil miydi ?  Gustave Whitehead da  nereden  çıkmıştı ?  Bu  yazı, özetle,  Gustave Whitehead’ın hikayesi… Diğer  bir  ifadeyle, “motorlu  ilk uçuşun”  hikayesi”…

Smithsonian Televizyon  Kanalı (Smithsonian  Channel) için,  bir  havacılık dokümanteri  araştırması   amacıyla   Avusturyalı  tarihçi   John Brown  görevlendirildiğinde   (belgesel Nisan  2013’te  yayımlandı), Whitehead  hakkında yayımlanmış  son  kitap yirmi  yıldan  daha  eski tarihliydi.   Bu  tarihten  itibaren, ABD  ve  Almanyada  bulunan  ve,  kamu fonuyla  desteklenen Whitehead  Araştırma Komiteleri (Whitehead Research Committees)  Whitehead’ın  hakkının teslimi  için, çalışmalarını ve taleplerini sürdürdüler. Bu  sayede, iddia  edildiği  üzere, 50  milyon  sayfadan  fazla  gazete, anahtar- sözcük (key word) araştırmacıları  için, internetten erişilebilir  oldu. Tüm bu gelişmeler  bazı bilinmeyenlerin ortaya çıkarılmasını da  sağladı…

*

Gustave Albin Whitehead, yani,  Gustav Albin Weisskopf  (Almanca  yazılışıyla: Gustav  Albin Weißkopf),  1 Ocak 1874’te, Leutershausen’de (Bavaria-Almanya), köprü  inşa  mühendisi  Karl Weisskopf  ve karısı Babetta’nın  ikinci çocuğu olarak, doğdu; orada büyüdü… İlkokul  döneminde uçuşla  ilgilendi,  mahalleli ona “uçucu” (flyer)  adını  taktı… Yakaladığı kuşlar  üzerinde, arkadaşlarıyla,  “kaldırma deneyleri”  yaptı; bu  yüzden  semt  polisinden  azar  işitti… Kendi  hazırladığı  kanatlarla bina  tepelerinden  atlama girişimlerinde  bulundu…(Hezarfen  ruhu  Almanya’da  da yaşamış…!)  Anne  ve  babasını 1886  ve 1887’de, peşpeşe  kaybedince, kalabalık  bir  akraba evinde yaşamak  durumunda  kaldı. Daha sonra da, ileride  M.A.N.  adını alacak  Rudolf Diesel Co.’ya,  makinist  olarak  yetişmek üzere, eğitime   gönderildi. Gustav, oradaki  eğitimini “motor-imalat teknisyeni“ sertifikası ile  tamamladı…

1888’de bir  yelkenli  gemide çalışmak  zorunda kaldı. Bir yıl  sonra Almanya’ya geri  döndü. Limanda, Brezilya’ya göç  etmekte  olan  bir Alman  Aile  ile  karşılaştı. Onlara  katılarak, ABD  yerine  Brezilya’ya  gitti. Brezilya’da, bu  aile  ile  birlikte, Recife yakınında  tarım işinde  çalıştı. Daha  sonraki  dönemde, Avrupa  ile  Güney  Amerika  Arasında taşımacılık yapan Gomünd  adlı  gemide denizci  oldu…Meteoroloji, rüzgar  ve kuşların  uçuşu hakkında gözlemler yapma ve  bilgisini  artırma  imkanını  buldu…

Gustav, 1893’te, esas hedefi olan  ABD’ye ulaştı.  Adı “Gustave  Whitehead”  olarak  değiştirildi.    İlk işi  Harvard  Üniversitesinde, Prof. Pickering’in asistanlığıydı.      Blue Hill Weather Observatory’de  meteoroloji  ölçümleri  için   uçurtmalar hazırlama  ve  test  işinde çalıştı. Orada, “İnsanlı  Uçuş”  adında  bir  kitabı  henüz  yazmış  olan, emekli  imalatçı  James Means ile  karşılaştı.

1895’e  gelindiğinde, Means Amerikanın  ilk havacılık  organizasyonunu  (Boston  Aeronautical  Society)  oluşturma  niyetini  açıkladı. Means,  bu  duyurusunda, Lilienthal  Glider’lerini (öncü-planör) imal  etmek  üzere, Cape  Cod’da, test  uçuşları  için,   bir  tesis ve  teknisyen ekibi kuracağını, ayrıca, motorlu-uçuşu  da  kapsayan  bir  yarışma  düzenleyeceğini  açıkladı.  Means’ın  işe  aldığı  teknisyenlerden  biri  olan Albert Horn’un  ifadesine  göre, Means,  kendisini  ve Whitehead’ı  Otto  Lilienthal Glider’leri üretmek üzere, 1894  sonunda  işe  aldı. Whitehead’ın Alman  kökenli  olması (yani Almancayı  ana  dili  olarak  bilmesi) ona bu  işin kapısını açmıştı…(Daha  sonraki yıllarda,  Alman-kökenli olması, muhtemelen, başarısını engellemiş  olabilir…!  Bu konuya  daha  sonra  geleceğiz…)

Gustav,  Means’ın Lilienthal  ile  yazışmalarında görev  aldı; Lilienthal’a, Means  adına,  Almanyada  iş  ziyaretlerinde bulundu; yanında  kaldığı  sürelerde ona çalışmalarında yardım  da  etti… Whitehead, Boston Aeronautical Society için, Lilienthal  tipinde iki  glider  imal  etti. Bunlardan  ilki, Lilienthal’ın imal  etmeyi  tasarladığı, İki-kanatlı  glider’di (biplane-glider).  Diğeri  ise 1895/1896  modeli,  Lilienthal  Tek-kanatlı (monoplane) glider…

Nispeten  yüksek  performanslı uçurtmaların popüler  olduğu bu  dönemde, uçurtma  imalatçısı  ve 1892 Dünya Fuarı  organizatörü  E. J. Horsman, “Scientific Kite Team”  adındaki ekibini  kurdu  ve  bu  ekip  insan kaldırabilen  uçurtmalar   imal  etti. (O dönemde,  bugün üniversiteler arası  takım yarışmaları  gibi, “takım  yarışmalı-geliştirme”  ve  pazarlama  çalışmalarının mevcut  olduğu  anlaşılıyor…) Uçurtmalar  üzerinden  yapılan bu  uçuş  testleri havacılığın  gelişmesinde önemli bir   kilometre taşı  oldu…  Wright  Kardeşler’in, Whitehead’ın  dahil  olduğu  tasarım  grubundan  dört  yıl  sonra, uçurtma ile  uçuş  testlerine,  “Scientific Kite Flying”  (grubu) adıyla, 1901’de başlamaları,  “kim  önceydi”  sorusunu cevaplamada,  bir  kilometre  taşı  olarak  önemlidir… (1906  yılına  gelindiğinde, Aero Club of America’nın  New York’ta düzenlediği  ilk havacılık fuarında (exhibition) Horsman, Whitehead  ve Wright Kardeşler, uçurtma  yarışmalarında rakip  katılımcılar  olacaktır… ) İnsan-taşıyan  uçurtmalar havacılığın  gelişmesinde önemli  bir  adımdır…

Horsman, Whitehead’i, 3 beygir  gücü (hp)   benzin  motorlu  ve  pervaneli, insan  taşıyan,  Lilienthal-tipinde,  bir  hava  aracı imali  için  Scientific  Kite  Team’a transfer  etti. Bu  ekiple,  uçurtma  ile  meteorolojik  ölçümler, havadan  fotoğraflama, uçurtma  ile  kaldırma  testleri  yaptı; uçurtma  ile 50 kilo  kadar yükün  kaldırılabildiğini  gördü… Motor  imalinde  ortaya çıkan  problemler  sebebiyle, bu  ikilinin  işbirliği  kısa  sürdü…

Bu defa, Aeronautical Club of Boston, glider  imali  için Whitehead’ı  işe  aldı. Whitehead, daha  sonra, bu  gliderlerden  biri  için (1908’de) patent  aldı. Whitehead,  bu  gliderlerle  kısa uçuşlar yaptı…

Daha  sonra, New  York’lu  bir  oyuncak  imalatçısı, reklam  uçurtmaları  ve  glider  modelleri  imalatı  için Whitehead’ı  işe  aldı. Whitehead,  bu  dönemde, kendi  motorlu glideri  için  planlar  yapmaya  devam  etti…

Whitehead, Horsman‘la  birlikte çalışırken  kendi insanlı  uçağının  testlerine  de  devam etmekteydi. Bunlardan  ikisi  biliniyor; birincisi Out West  diğer  ise  Condor …  “Condor“, Whitehead  tarafından 1897’de, Blue Hill’de  başarıyla  test  edildi ve uluslararası kamuoyuna duyuruldu…

Whitehead, 4 Ekim  1897’de, yeni  iki  uçağını   New  York’ta,  gazetecilere sergildi; bu  sergide,  bu araçlara   3 hp’lik  motor  takacağını  da  beyan  etti. 6 Ekim 1897’de  ise halka  açık  iki uçuş  gösterisi  yaptı. (Şüphesiz, bu  uçuşlar  pilanör (glider)  tipi, kontrollu olmayan,  uçuşlardı…)

Whitehead, 1899’da, iş  arkadaşı Darvarich  ile  birlikte, fabrikalarda çalışmak  için Bridgeport’a (Connecticut-ABD)  gitti.  Whitehead’ın, burada, buhar gücüyle-tahrikli uçuşu bir  kazayla  sonuçlandı. Meydana gelen  bu  kazaya  rağmen, bu  buharlı  hafif  motor  tasarımı  izleyenleri etkiledi. Aralık 1899’da, Bridgeport’ta iki  silindirli, tek  motorlu yeni  uçağını  denedi. Haziran 1900’de, Washington-Minnesota  bölgesindeki gazeteler (hatta  Pris’teki  gazeteler),  asetilenle  çalışan  motorlu uçuş-testini  yazdı. Test  edilen bu  hava  aracı, Whitehead’ın toplamda  57., pilotlu 20.  Aracıydı; Uçuş  testi Bridgeport yakınlarında  yapılmıştı… (Kaynakların  verdiği  bu  sayılar  biraz  şüpheli  görünüyor…Eğer   bu  sayılar  doğru  ise, Whitehead’in  bu  kadar çok  tasarımı  peşpeşe imal  etmesini  anlamak  biraz  zor…!)

26 Temmuz 1901  tarihli Minneapolis Journal’da  yayımlanan  ve  New York Sun’a  dayanan  bir  habere  göre, Whitehead, 3 Mayıs  1901’de pilotsuz  iki  uçuş  gerçekleştirdiğini  beyan  etti… Pilotsuz  olarak  gerçekleştirilen  bu uçuşlarda, denge  için, kum torbaları  kullanılmıştı. İkinci  uçuş, bir  ağaca  çarparak  sonlanmadan  önce,  12-15 metre  yükseklikten, bir  buçuk  dakika süreyle,  800 metre  kadar  sürmüştü…!

Whitehead’i  Dünyaya  tanıtan  olay, 14 Ağustos 1901’deki Fairfield (Connecticut) uçuşuydu. Haftalık Sunday Bridgeport  gazetesinde  yayımlanan  bir  imzasız-haberde (eyewitness report) , Whitehead’in, 21 numaralı  uçağı  ile, 15  metre  yükseklikten, yarım mil  kadar  bir  mesafede,  başarılı  bir  uçuş  yaptığı ve  yere başarıyla indiği   duyuruldu. Bu, Wright  Kardeşlerin, 1903’te  gerçekleştirecekleri uçuştan  daha  başarılı  bir  performanstı… Bu haber, haftalık  Bridgeport Herald’ın 18 Ağustos 1901 tarihli baskısında  da (beşinci  sayfada…!)  yer  aldı. Haberin  kaynağı  muhabir   Richard Howell’di. Haberin  yanında, 21 no.lu  uçağın uçuşunu  gösteren bir çizim de (litograf)  yer  almıştı. Bu çizim,  uçuş  anında  çekilen, ancak,  varlığı kanıtlanamayan  bir  fotoğrafa  dayanmaktaydı… Habere  göre, Whitehead  o  gün  büyüğü 15  metre yükseklik  ve  2.5  kilometre (!)   uzunlukta olan  iki uçuş  gerçekleştirdi.   (Bu  test  uçuşu  için, bölgedeki gazetelere  açık bir  davetin yapılıp yapılmadığı konusu net değil…)  Bu  uçuş haberi, daha  sonra,  bir  çok gazetede  yayımlandı…

Whitehead’ın 1901/1902 uçuşları, doğal  olarak, (zaman  gecikmeli) çok  sayıda yurt içi  ve  yurt  dışı gazetede haber yapıldı. Ancak,  kabul  etmek  gerekir  ki, bu uçuşa  tanıklık  eden  sadece  bir  gazeteci  ve  gazete  sözkonusuydu…! (Orwille Wright’ın, Ağustos 1945’te   US Air Services’te yayımlanan iddiasına  göre, Whitehead’ın  bu  uçuşu  sadece bir  mahalli gazetenin arka  sayfasında haber  olmuştu…ki, bu  iddia doğru  görünüyor…! Orwille Wright’in 1903’teki başarılı uçuş  haberinin Scientific America dergisinde, “inanılması  güç  (too far-fetched) bir  olay  bulunarak yayımlanmadığı” hususunda  da iddialar mevcut…!)

11

Whitehead’ı uçuşu (temsili)

Haftalık Gazete Bridgeport Herald’ın haberine  göre, Whitehead, 14 Ağustos 1901 tarihinde yaptığı  ilk  uçuş denemesinde, denge için, kum  torbaları kullandı. Görgü  tanıklarına  göre, Whitehead, 1901  yazında  ikinci  bir  uçuş daha  gerçekleştirdi…

Whitehead, bu  uçuş denemelerinin  yanında, halatlarla  çekilerek  havalanan ve 300  metre  kadar  uçuş  yapabilen, hava  araçları  geliştirmeye  devam  etti.

Whitehead’ın motorlu  ilk  uçuşunun, gazete  haberinde litografı  kullanılan  fotoğrafı o  tarihten  beri  kayıp. Aslında,  yazının  devamında  anlatılanlara  bakıldığında  bu  çok  normal  bir  durum  sayılmalı…!  Whitehead’ın kendi  kopyası  fotoğraf  ise, bir  kaynağa göre,  atölyesinin  geçirdiği yangında yok  oldu… Pek  çok  kişi, Whitehead’in 1901-1902  döneminde  başarılı  uçuşlar  yaptığına yeminli  tanıklık  etti…Çoğunluk Whitehead’in başarılı  uçuşlar  yaptığını iddia   ederken, azınlıkta  kalsalar  da, hiç  uçuş  gerçekleştiremediğini  ileri  sürenler  de oldu… Bridgeport Daily Standard gazetesinin 1 Ekim 1904  tarihli  nüshasında, Whitehead’ın  1901  tarihindeki uçuşunu belgeleyen  fotoğrafların, Lyon and Grumman’ın  hırdavat  dükkanının (Bridgeport, Connecticut)  vitrininde  sergilendiğini yazdı.

Haberde, görülen  bu  fotoğrafa  göre, Whitehead’in  uçağı 6.5 metre  kadar yukarıda uçmaktaydı…Bu  fotoğrafın, 13  Ocak  1906’da, Aero Club of America  fuarı sergi salonunun  duvarında  asılı olduğu, Scientific America’nın    27 Ocak 1906  tarihli  nüshasında  duyuruldu.  Silver Springs Signal  gazetesinin  8 Mart 1906  tarihli nüshasında  da, bu  fotoğrafın  belirtilen yerde asılı olduğu teyid  edildi…

Bazı kaynaklara  göre, Whitehead’in  21  numaralı  uçağının  tekerlekleri,  kalkışta  motor  gücüyle tahrik  ediliyordu. Kalkış  tamamlanınca,  bu güç,   ilave  güç  olarak, pervanelere yöneltiliyordu… !  Tekerleklere kumanda  eden, ilginç  görünümlü  bu  motor   Whitehead’dan  geri  kalan (neredeyse)  tek kanıttır.

Bazı  kaynaklara  göre,  Whitehead, hava  aracının  teknik  özelliklerini  elde etmeyi  de  amaçlayan   bir  teklif  sonunda, aracını Atlantic City’de, sergilemeyi  kabul  etti. Bu  sergileme esnasında, aracının  “teknoloji meraklıları”  tarafından,  gizlice,  incelendiği  ileri  sürüldü…

Bugün  de, Dünyada  üretilen  hava  araçlarının  tanıtımı  için  saygın  bir  kaynak  kabul  edilen   “Jane’s All the World’s Aircraft”, 8 Mart 1901‘de, Whitehead’in “ilk  uçuş“  tescil  talebini, kataloğunda yer  vererek,  tanıdı.

Whitehead, Aralık  1902’de, Aeronautical World dergisinde, kanat  bükme (wing-wrapping) mekanizmasını  detaylı  olarak  yayımladığında, Wright Kardeşler’in uçak uçuş  kontrol  sistemi  için patent başvurusuna  daha  dört  ay  vardı. Daha  sonra gerçekleşen (Wright-Curtiss)  mahkeme  duruşmalarında, Wright Kardeşler  “güçle  hareket  eden  uçağı”  ilk icad  eden  olmadıklarını kabul  ettiler. Whitehead,  anlaşıldığı  kadarıyla, kendi  icatları  için  patent  almak  yerine, onları (gerek bilgi  ve  gerekse  ekipman   olarak) havacılık  sahasında  faaliyet  gösteren diğer  kişilerle, muhtemelen  finansman desteği  arayışı  içinde, paylaşmakta  bir  sakınca  görmüyordu…!

American Inventor dergisinde, 1 Nisan 1902’de  yayımlanan  bir  habere  göre, 22  No.lu  uçakta  40  beygir  gücünde  ve yaklaşık 60  kilo  ağırlıkta kerozen  motoru  takılıydı. Kanat  ribleri bambu  yerine   çelik  borulardandı. Aracın  ön  tekerlekleri kerozen  motorla hareket  ettiriliyordu.

Whitehead, glider imalatına  1906  yılına  kadar  devam  etti. Bunlarla  yaptığı uçuşların  fotoğraflarını  yayımladı… Air Enthusiast’te  yayımlanan  bir yoruma  göre, Whitehead, motor  üretiminden  çok  para  kazanabilirdi; o dönemde  hava  araçlarında  kullanılacak hafif  motorlara  yoğun talep  vardı. Ancak  o, uçuş testlerini tercih  etti…

Whitehead, 1902’de, hava  aracının  uçuşta   üç  eksenli  kumandası  için tasarımlar  yaptı.  Motor tasarımı  ve  üretiminde  (bazıları tarafından “dahi”  olarak  kabul  edilecek kadar)  başarılı  olunca, ve  finansal  güçlüklerin  de etkisi  ile, motor  üretimine ağırlık verdi.

Scientific American’da 19 Eylül 1903’te  yayımlanan  bir  makalede, Whitehead‘in, motor  gücüyle  uçan glider’leri  test  ettiği  ve 300  metreye  yakın  mesafeli  uçuşlar  gerçekleştirdiği duyuruldu.

Smithsonian Enstitüsünün  yöneticisi Samual Langley’in kendi  tasarımı  olan   Great Aerodrome ile  1903’te  yaptığı  uçuş  başarılı  olsaydı, “ilk  uçuş”  hikayesi  farklı  yazılabilirdi.  Kaza  sonucu  hasarlanan  bu  hava  aracı  ile,  onarımından  sonra gerçekleştirilen  başarılı  uçuşlar  Wright  Kardeşler  için  baş  ağrısına  sebep  oldu…!

orville

Dünyaya  duyurulan  uçuş:  Orville Wright’ın…

(Dünyaya duyurulan  uçuştan  önceki  bir  deneme. Uçan: Orville;  yerdeki Wilbur…  Kaynak: Wikipedia)

Wright Kardeşler, 20 Eylül 1904’te, “Flyer 2”  ile, yaklaşık 1200 metre  uzunlukta,  dairesel  bir  uçuş  gerçekleştirdiler. Wright Kardeşler bu  denemelerini  gizli  tuttu… 16 Ekim 1905’e  kadar, “Flyer 3”  ile, havada 39  dakika  kalarak   60  kilometreden  fazla  uçtular…  “Flyer”  artık, tartışmasız, uçabiliyordu…!

Whitehead  1905’te, 1904’te  imal  ettiği  glider’e motor  takarak  uçmak  istedi, ancak  başarısız  oldu. Bu  dönemde,  10 Şubat 1906’da  yayımlanan The New York Herald   gazetesi   Wright  Kardeşler  için şöyle  başlık  atmıştı:  “Flyers or Lyers?”

Whitehead’in  uçuşunu  gösteren  başka  bir  fotoğraf   Aero Club of America’nın 1906’daki İlk Yıllık Fuarında  sergilendi. Scientific American  dergisi, 27 Ocak  1906  tarihli  nüshasında  bu  fotoğraftan  bahsetti. Ancak, bu  fotoğrafın uçağa  mı  yoksa  bir  gliderle uçuşa  mı  ait olduğu teyid  edilemedi. Avustralyalı John Brown’ın 2013’te  yaptığı detaylı  fotoğraf  analizi  sonunda, fuarda  sergilenen  fotoğrafın Whitehead’in 21  numaralı  uçakla  gerçekleştirdiği uçuşun  fotoğrafı olduğunu  ileri  sürdü…

Whitehead, motorlu  bir glider  için  1908’de patent  aldı. Wright Kardeşler, 1903’te  gerçekleştirdikleri motorlu  uçuşlarının  fotoğrafını, New York Times’da  ancak, 20 Mayıs  1908’de yayımladı.  Bu  tarihe  kadar, sadece uçurtmalarının  ve   glider’lerinin  fotoğrafını  yayımladılar.

Whitehead, 1908’de Stanley Y. Beach  için motorlu bir  uçak yaptı; ancak, bu  uçak kendi  motor  gücüyle hiç  uçmadı..

1909  yılında, ABD’deki  tüm havadan-ağır  ve  kanatlı   uçakların  uçuşu, bir  mahkeme  kararıyla,   durduruldu. Bu  mahkeme  kararı  Wright Kardeşlerin  aldığı  bir  patente dayanmaktaydı. Bir havacı,  kendi  tasarımı  bir  uçağı  uçurmak  isterse,  25 000+ dolar  ödeyerek,  bir Wright Lisansı  almak  zorundaydı…!  (Bu  mahkeme  kararı, o  tarihlerde, uçuş  kontrol  sistemine  sahip  bir  uçak  tasarımını  “Wright  Kardeşlere patentli”(!) kabul  etmekteydi…) Bu gelişme Whitehead’in (ve  muhtemel  diğer  bazı  tasarımcıların) uçak  tasarımından  vazgeçmesine  sebep  olmuş  olmalı…

Whitehead, uçak  imalatından  kazanamadığı parayı motor  tasarımı  ve  imalatından  fazlasıyla  kazandı. Bir  dönem, kendisine  gönderilen  motor siparişleri  üretim  kapasitesinin  çok  üzerindeydi…Yapılan  araştırmalarda, Whitehead’in  kırktan  fazla  tipte  motor  geliştirdiği  belirlendi. Motor tasarımı, Whitehead’in  Wright  Kardeşlere  karşı  açık  bir  üstünlüğüydü…

Smithsonian  Enstitüsü, 1909’da  yayımladığı  Bibliography of Aeronautics adlı  kitabında  Whitehead’dan çok  az  bahsetmişti. Bu kitap  hazırlanırken, daha kapsamlı bilgi  almak  için, Whitehead   veya Ailesi  ile temas  edilmemiş  olması düşündürücüydü…

Wright  Kardeşler, 1910’da, “1903 Flyer”i Smithsonian  Enstitisüne (Müzesine) vermeyi  teklif  etti. Ancak, Smithsonian  bu  teklifi  Kabul  etmedi…Smithsonian  yönetimi,  o  tarihlerde  kendi uçağını (Large Aerodrome) geliştirme  çabasındaydı…

Whitehead, 1911’den  sonra, havacılık  kamuoyu tarafından  unutuldu; daha  sonra  başka  işverenlerin  tasarımlarının  imali  için de  çalıştı. Ancak,  bu  hava  araçlarının  hiçbiri  uçmadı. Whitehead, daha  sonra ağırlık  verdiği hava  aracı  motoru tasarımı  ve  imalinde, bazılarının  “dahi”  olarak nitelediği,  bir  seviyeye  ulaştı.

1913’te Uçak  tasarımcısı Glenn Curtiss  ile  Wright  Kardeşler  arasında patent  savaşı  yaşandı. Smithsonian Enstitüsü, Samuel Langle’nin tasarımı  ve  üretimi  olan  ancak  başarılı  uçuş  yapamayan,  daha  sonra Glenn  Curtiss  tarafından  güçlendirilerek  uçurulabilen  Large Aerodrome “A”’yı  bu  müzede, “havadan  ağır  olup, planlı  ve güç  destekli uçuş  yapabilen ilk  uçak”  olarak sergiledi. Bu  gelişme  iki açıdan  önemliydi: birincisi, Wright  Kardeşlerin 1903  uçuşunu yok  sayması, diğeri  de, bir  anlamda, “ilk  uçuş  iddiasında” Whitehead’in hakkının  da (dolaylı yoldan) korunmuş olmasıydı… Simithsonian, Wright  Kardeşlere  ve  Whitehead’a  eşit mesafede durmuş  görünüyordu…!

Orwille Wright, Smithsonian’ın  bu   (Wright  Kardeşlerin  uçuşunu  yok sayma) pozisyonunu (iddiasını)   değiştirmek  için yıllarca  uğraştı. Sonunda,  muhtemelen  bir tepki  olarak, “1903 Flyer”i  1928’de, Londradaki Science Museum’a  verdi…! Bu gelişme  üzerine Smithsonian ABD  halkının  tepkisi  ile karşılaştı. Uçak, araya İkinci  Dünya  Savaşının girmesinin  de etkisiyle, Londrada  yirmi yıl  kadar  kaldı…

Whitehead  1915’ten  sonra,  hava araçları  yanında, başka icatlar  da  yaptı. Ancak,  uçak ve  motorlardan  kazandığını  bunlardan  kazanamadı; geçimini  sağlamak için, bir  fabrikada  işçi  olarak çalıştı; motor onarımı  yaptı…

Whitehead, 10 Ekim 1927’de, evinde, bir  otomobil  üzerinde çalışırken, bedensel  olarak  aşırı  zorlanmasının  da  katkısı  ile, geçirdiği  bir  kalp  krizi  sonunda  öldü…

3

Gustav Whitehead

Bazı  tanıkların 1930’lardaki  ifadelerine  göre, Whitehead,  (muhtemelen  finansman  desteği  beklentisiyle  ve kendi  daveti  üzerine),  atölyesine  bizzat  gelen  Wright  Kardeşlere, onların  1903  uçuşundan  iki  yıl  önce, geliştirdiği tasarım  çözümleri  hususunda, bilgi  vermişti. Ancak, Orville Wright  başta  olmak  üzere, bazı  havacılık  tarihçileri, Wright  Kardeşlerin, Whitehead  ile  hiç  bir  temaslarının  olmadığını ileri sürdü…

1934’te, Whitehead’in bir  arkadaşı olan Louis Darvarich, verdiği  yeminli ifadesinde, 1899’da Pittsburg’da yarım  mil  mesafeyle  bir  uçuş gerçekleştirdiklerini  ileri  sürdü.  Ancak, sonraki  araştırmalarda  bu  iddia  doğrulanamadı…

Popular Aviation  dergisinde, 1935 yılında yayımlanan  bir  makaleye  göre, 22 No.lu  uçağı,  parasızlık  sebebiyle  kapalı  mekanda  korunamayıp, kışı  açık  sahada geçirince, kullanılamaz  hale geldi. Whitehead’in  yeni  bir  hava  aracı  için  tasarladığı 200  beygirlik  motoru, bir  bot  üzerinde  test  edilirken, teknenin  batması  sonucu  kaybedildi…

1935’te,  Popular Aviation dergisinde hakkında  bir yazı  (daha  sonra  kitaplaştırıldı…) çıkana kadar, Whitehead   konusu  neredeyse  unutuldu…  Harward  Üniversitesi  ekonomi  profesörlerinden John B. Crane, yaptığı  araştırmalardan  sonra, 1937’de, Whitehead’ın “ilk uçuş”  iddiasının doğrulanması  için  Kongre  Araştırması  istedi.

1937’de, yayımlanan  bir  dergi  makalesi  ve  bu  makalenin  genişletilmesiyle  oluşturulan bir  kitap  ile  “Wehitehead”  üzerine  tartışmalar yeniden  ateşlendi. Bu  tartışmalar  kapsamında, Orville Wright   da  açıklama  yapmak  durumunda  kaldı; “ilk  uçanın”  kendileri  olduğu  iddiasını  tekrarladı…. Diğer  taraftan, o dönemin  tarihçileri  Whitehead’in  “ilk  uçan”   iddiasını  yeterince desteklemedi…

Smithsonian   Enstitüsünün, “Large  Andromeda”nın  “ilk  uçan  olduğu” hususundaki iddiasını  1943’te geri  çekmesi  üzerine, Orville,  “1903 Flyer”in  Londradan  ABD’ye  geri  getirilmesini kabul etti. Yine de, İkinci Dünya  Savaşı  süresince, “1903  Flyer”  İngilterede muhafaza  edildi.

Wrights Kardeşler  Vakfı, Smithsonian  Enstitüsü yönetimiyle,   1948’de bir anlaşma (contract)  imzaladı.   Bu  anlaşma  belgesinde, Smithsonian, Wright  Kardeşlerin 1903  uçuşunu, “motorlu,  pilotlu  ve  kontrollu  ilk  uçuş”  olarak  tescil  ediyordu…Bu  anlaşma  ile Smithsonian, “17  Aralık  1903’ten  önce,   güç (motor) desteği  ile  kontrollu  bir  uçuş yapıldığı”nı (Whitehead’in  uçuşu…!) beyan  etmesini  engelledi. Smithsonian  Enstitüsü, mevcut  bu  anlaşma  yürürlükte  olduğu  sürece,  Whitehead’in  1901  tarihli  uçuşunu  hiçbir şartta onaylayamazdı…!  Öyle  de  davrandı… İşin  ilginç  tarafı, bu anlaşma halktan, uzun  süre, gizli  tutuldu…!   Orville’nin  ölümünden sonra, 1848’de, “1903 Flyer” ABD’ye  geri  getirildi  ve  Smithsonian  Müzesinde  sergilenmeye başlandı…

1960’lı ve 1970’li  yıllarda  yapılan  bağımsız  araştırma  sonuçları 1966’da  ve  1978’de  kitap  olarak yayımlandı. Bu araştırmalar  ve  kitaplarda ise  Whitehead’in  “ilk uçan”   iddiası  desteklendi…

Wehitehead  için  araştırma  yapılması 1963’te ABD Hava  Kuvvetleri  tarafından  da (Bnb. William O’Dwyer vasıtasıyla)  Connecticut Aeronautical Historical Association (CAHA)’dan  talep edildi. 1968’de, Connecticut  Eyaleti  yönetimi, Whitehead’i  “Connecticut  Havacılığının  Babası”  olarak ilan  etti. Bundan  onyedi  yıl  sonra, North  Carolina  Eyaleti Meclisi (North Carolina General Assembly)  onayladığı bir  kararla, Whitehead’in  “ilk  uçan”  havacı  sayılması  için  elde yeterli  delil  olmadığını  beyan  etti.

1976 yılına geldiğinde, Smithsonian  Enstitüsünün, Wright Kardeşler  Vakfı ile, yaptığı  “ünlü”  anlaşma  belgesi ele  geçirilerek, kamuoyuna  açıklandı. Smithsonian,  bu  anlaşmayı  otuz  yıla  yakın  bir  süre  neden  gizlediği  hususunda  inandırıcı bir açıklama  yapamadı…!

14 Eylül 1983’te, State Department  Enformasyon  Bürosu, yayımladığı  basın  bülteninde,  “14 Ağustos 1901’de, bir Alman  kökenli   Amerikan (vatandaşı),   havacılık  tarihinde ilk motorlu  uçuşu  gerçekleştirdi. Whitehead’in bu  uçuşu   Wright  Kardeşlerden iki yıl  önce  meydana geldi;  bu  (kişi) modern  havacılığın babası   Whitehead’dır.” beyanında  bulundu.

Whitehead’in, 1901’de  uçan  21  No.lu  modelinin kopyaları (replica) 1986’da ABD’de  ve 1997’de Almanyada inşa  edilerek,  uçuruldu; tabi, o  zamanın  teknoloji  desteği  ile… Yine  de, bu  başarılı uçuşlar, Whitehead’in  “ilk  uçuşuna” bir  kanıt  sayılamaz…

Wehitehead’ın   destekçileri, Simithsonian  Enstitüsünün  Orville  Wright Vakfı  ile,  1948’de  bir “tescil” anlaşması (contract)  yaptığının  ortaya  çıkması  üzerine, bu  enstitünün  itibarını  kaybettiğini ileri  sürdüler. Bu  anlaşma belgesinde, Simithsonian  Enstitüsü, Wright  Kardeşleri    “motorlu ve  kontrollu ilk uçuşu”  gerçekleştirenler  olarak  tescil  ediyor,  bununla  yetinmeyip, 1903 Flyer’ı  müzede  sergileme  karşılığında, daha  sonra  belgelenecek  başka  bir  havacıyı da  bu  kapsamda  tanımamayı  taahhüt  ediyordu…!

Wehitehead’ın, havacılık kariyerinde, tam olarak  neleri  gerçekleştirdiği  hususunda, havacılık  tarihçileri  arasında  keskin  görüş  ayrılıkları  uzun yıllar  devam  etti.

Flight  Journal’ın Aralık 2002 sayısında, Joe Gertler, “1903 Flyer”  hakkındaki yazısında, “başkalarının Wright’in  sırlarına  erişmesini  önlemek  için, Orville’nin, bilinmeyen  sayıdaki dokümanının (not defterleri, devlet  belgeleri  ve  kişisel  belgeler), Orville’nin  ölümünden  üç  hafta   kadar  sonra, 19 Şubat 1948’de    “bilerek yakıldığını”  açıkladı.” Bu  yakma  olayı, Orville’nin isteği (vasiyeti) üzerine  gerçekleştirilmişti…Yazara  göre  Orville, Flyer’in başkaları tarafından  tekrar   üretilmesini  istememişti…!

4

Whitehead’in 21 No.lu uçağı.

(Kaynak: Connecticut  Air & Space  Center)

Whitehead   için,  Mayıs  2012’de, Bridgeport (Connecticut)   içinde, üzerinde “ilk  havacı”  yazılı bir anıt  dikildi.

2013  yılında, JANE’s (Jane’s All The World’s Aircraft), yüzüncü  (yıl) yayımında,   Whitehead’i, “motorlu,  kontrollu  ilk  uçuşu gerçekleştiren”  olarak tanıdı.  Bu  gelişme, “ilk uçuşu kim  başardı”  tartışmalarını  yeniden  ateşledi.

Ve  sonunda,  25 Haziran 2013’te, Connecticut Eyaleti  Temsilciler  Meclisi ve Senatosunun da, oy  birliği  ile  kabul etmesinden  sonra, Eyalet Valisi Daniel P. Malloy, “güç (motor) destekli ilk  uçuşu Gustave  Whitehead’ın  başardığını  beyan  eden kanunu (House Bill 6671)”, onayladı…!

Özetlemek  gerekirse:

Wright Kardeşlerden  farklı  olarak, Whitehead’in  başarılı  uçuşunu  gösteren  bir  fotoğraf  “mevcut  değil” görünüyor…  Mevcut  olsaydı, bir  asırdır  devam  etmekte  olan  bu  tartışmaların seyri, herhalde,  farklı  olurdu…

Smithsonian Enstitüsü  Whitehead’in, Wright  Kardeşlerden  önce, ilk  motorlu  uçuşu  yaptığı  hususundaki iddiaları sürekli  reddetti. Yapılan  araştırmalar, enstitünün bu davranışının    “özel”  bir sebebinin olabileceğini belgeledi…!

Whitehead’in  1901 uçuşunu yayımlayan  gazetecinin  adının  bu  haberde yazılmaması düşündürücü ?  Üstelik,  bu  haber  gazetenin  baş sayfasında  değil,  beşinci  sayfasında,  yayımlanmıştı…!

Whitehead  ve  Wright  Kardeşler  üzerine  araştırma yapanların  neredeyse  yarısı Wright  Kardeşleri  “ilk  uçuş”  iddiasında,  haklı bulurken, diğer  yarısı  da Whitehead’i  haklı  buldu…! Bu araştırmacılardan, perde  arkasındaki  bağlantıları  sebebiyle,   açık-gizli  taraf  tutanlar  da  mevcuttu… Bir  örnek  olarak,  Wright Kardeşler  üzerine araştırmalar yapan Nick Engler’in şu  ifadesi  dikkat  çekici: “Whitehead’ın  destekçileri onun  ilk  uçan  olduğu hususunda ısrarlı  iken, onun  çalışmalarının erken havacılık  veya havacılık  biliminin gelişmesi  üzerine herhangi  bir  etkide  bulunduğunu  kimse  iddi etmiyor. Bir gün  birisi  21 numarayı (uçağı)  uçuşta  gösteren bir  fotoğraf   üretse  bile, bu  sadece   havacılık  tarihinde  bir   dipnot (footnote), acayip  bir  anormallikten (curious  anomaly) başka  bir  şey  olmayacaktır.” Şüphesiz,  araştırmacının  bu  değerlendirmesi, haklılık zemininden  ne  kadar  uzakta  olduğunu göstermiştir…

Sinema oyuncusu Cliff Robertson’un, 1986’da, 21  No.lu  uçağın  bir  modeli (replica)  üzerinde  yaptığı uçuş  denemesi esnasında, Whitehead’i desteklerken, onun   için  kullandığı ifade “fakir  küçük Alman göçmen” (poor little German immigrant)  önemlidir. Whitehead  ile Wright  Kardeşler yarışmaya  eşit  şartlarda  başlamamıştı… Yarışanlardan  biri, neticede,  “fakir  küçük (bir) Alman göçmen”di…!

Whitehead, tasarımlarını, yaptığı  yüzyüze görüşmelerde, mülakatlarda;  yazdığı  mektuplarda  ve  Scientific American  gibi dergilerde  yayımlanan  yazılarında açık  yüreklilikle anlattı.

Whitehead, Model 21 ve çok  daha  büyük  kapasiteli  Model 22 geliştirme  çalışmalarından  sonra, motorlu glider  geliştirme  çalışmalarına  yöneldi. Bu  durum  dikkat çekicidir…!

Orville  Wright’ın, “Wright Kardeşlerin” ellerinde  bulunan belgelerini (ölümünden  sonra) yaktırması  son  derece  düşündürücü…!

Smithsonian  Enstitüsü  ile Wright Kardeşler Vakfı  arasındaki  anlaşma  Wright  Kardeşlerin  ölümünden  sonra imzalanmıştı. Bu  anlaşmanın, Whitehead’ın 1901’de  yaptığı  uçuşun  tesciline olumsuz  bir  etkisi olmadı.

Bu  sözleşmede  “ilk  uçan”ın adı (Orville) üzerinden  yapılan  beyanın  doğru  olup olmadığı  hususu da  var  ki, (Chronology of Aviation, Maxim and Hammer, 1910’a  göre, aynı  gün  toplam dört uçuş  denemesi  oldu. Başarılı  ve  yeterli  bulunan  deneme   dördüncü  denemeydi  ve  bu  denemede Wilbur  uçmuştu… !) dikkate  değer. Kitty Hawk’ta (North Carolina)  bulunan anıttaki  plakette de, ilk  uçan  olarak, Orville’nin  adı yazmakta…!  Bu  anıt  dikildiğinde  (17  Aralık 1928), Orville  de törende hazır bulunmuştu…!  Bu bilgi,  Whitehead’in  rakibini  tanımak  açısından  önemli  olabilir…

Wright Kardeşlerin  1909’da  aldığı  patent, Whitehead  gibi, mali  yapısı zayıf  girişimcileri   uçak  tasarımından  alıkoymuş  olmalı… Bu dönemde  Whitehead’ın  helikopter tasarımına  yönelmesi sebepsiz  değildi…!

Sonuç  olarak;

Whitehead, 1895-96’da, Otto Lilienthal’ın gelişmiş  havacılık bilgisinin ABD’ye  transferinde bir  vasıta  oldu…Wright  Kardeşlerin  de, Whitehead’in  buluşlarından “ilham” (!)  aldıkları anlaşılıyor… Whitehead, göründüğü kadarıyla, yarışa Wright  Kardeşlerden  önde başladı… Sahip  olduğu  motor tasarımı  ve  imalatı  yeteneği ona  ekstra  üstünlük sağladı. Yine de, Whitehead, glider uçuşları hariç,  “1903  Flyer” eşdeğeri  uçuşlarını yeterince  belgeleyemedi; bu  duruma şanssızlık, tecrübesizlik  dahil  başka  şeyler  de sebep  olmuş olabilir.  Connecticut  Eyaletinin  Whitehead’a  sahip  çıkması, Whitehead destekçileri için, güzel  bir  gelişme…Yine  de, Whitehead, soyadını  bile  değiştirmeyi kabul  ettiği  ABD’nin  nezdine  “fakir  küçük (bir) Alman göçmendi” …

Öyle  olarak  da  öldü…

 

Yararlanılan  Kaynaklar:

1.Gustave Whitehead – Pioneer Aviator

http://www.gustave-whitehead.com/

2.The Case For  Gustave Whitehead

http://www.wright-brothers.org/History_Wing/History_of_the_Airplane/Who_Was_First/Gustav_Whitehead/Gustav_Whitehead.htm

  1. Gustave Whitehead

http://en.wikipedia.org/wiki/Gustav_Whitehead

  1. Gustave Whitehead – Pioneer Aviator

http://www.gustave-whitehead.com/

  1. History by Contract (Wikipedia)

http://en.wikipedia.org/wiki/History_by_Contract

  1. Glenn H. Curtiss- Founder of The American Aviation Industry

http://web.archive.org/web/20030228050514/http://glennhcurtiss.com/id50.htm

7.Livescience.com:  Were the Wright Brothers in Second Place?

http://www.livescience.com/37846-wright-brothers-gustave-whitehead.html

8.Connecticut  Air & Space  Center

http://cascstratford.wordpress.com/2013/04/25/whitehead-aircraft-on-display-at-fairfield-warde-high-school-april-27-9am-3pm/

 

 

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s