Cepheid değişken yıldızları…! (Cepheid variables…!)

 rspupis_

Bir  değişken Cepheid  yıldız.

(Kaynak: NASA/ESA/Hubble HritageTeam/universetoday.com)

Mat  Williams,  universetoday.com’da  5 Ekim 2016  tarihindeki  yazısında  bu konuyu  açıklamış…

Evrenbilimciler, gözlenebilir  Evrenin  çapının  92  milyar  ışık  yılı  kadar  olduğunu  hesapladı… Astronominin  zor  tarafı  uzak  mesafelerin  hassas  bir  şekilde  ölçülmesindeki  zorluk… Astronomlar,  gökadamızda  ve  gökadamızın  ötesindeki  cisimlerin  mesafelerinin  ölçülmesinde “Cepheid Variables-CVs”  adı  verilen,  ışığı  değişen  yıldızlara   güveniyor…

Değişken  yıldızlar parlaklıklarında  periyodik değişim  gözlenen  yıldızlar… Bu  yıldızlar Güneşin 5-20  katı  kadar  bir  kütleye  sahip; sıcaklıkları  ve  çapları  da 1-100  gün  sureli  aralıklarla, periyodik  olarak  değişmekte…

Cepheid  adı,  Cepheus  takımyıldızı içinde  yer alan,  değişken  bir  yıldız  olan  ve  bu  sınıfın  ilk  yıldızı  olarak  belirlenen  Delta Cephei ‘den  gelmekte…

Bu  yıldızların  spektrum  incelemelerinden,  bu  pals (pulse)  periyodunda,  sıcaklıklarının 5500-6600 Kelvin  arasında, çaplarının  da  %15  kadar  değiştiği   belirlendi…

Bu  yıldızların değişim  periyodları  ile parlaklık  dereceleri Evrendeki  objelerin  mesafelerinin  belirlenmesinde  önemli  bir  ölçü  vasıtası  yapmakta…!

Periyodları  bir  defa ölçüldüğünde, bununla  orantılı  olan  parlaklıkları belirlenebilmekte… Bu  sayede, “mesafe  modül  eşitliği”  kullanılarak, yıldızın  uzaklığı  için güvenilir  tahminler  yapılabilmekte…  CV’ler 20  milyon  ışık yılı  uzaklığa  kadar gözlenebilmekte…

CV’ler, kütleleri, yaşı  ve  oluşum  geçmişlerine  göre    Klasik Cepheid’ler  ve Tip 2  Cepheid’ler  olmak  üzere   iki  alt  sınıfa  ayrılmakta… Klasik Cepheid’ler  Güneşin 4-20  katı  daha  büyük  bir  kütleye  ve  Güneşin 100 000  katı  kadar  bir  parlaklığa  sahip  olabilen,  metalce-zengin  yıldızlar… Düzenli  pals  periyodları günlerden-aylara  kadar  bir  zaman  yelpazesi  içinde  gerçekleşir… Sarı  parlak  devler  olan  bu  yıldızların  çapı  pals  çevriminde (cycle)   milyonlarca  kilometre  kadar değişiklik  gösterebilir.

Klasik Cepheid’ler  Lokal  Gruptaki  gökadalara  olan  uzaklıkların belirlenmesinde  kullanılır.  “Hubble  Sabiti”nin  (Hubble  Constant)  belirlenmesinde    de   referans  olarak  kullanılmışlardır.

Metalce  fakir  olan Tip 2 Cepheid’ler  1-50  günlük  periyodlarla, şişip, sönerler… On  milyar  yıl  kadar  yaşlı  olabilen  bu  yıldızlar  Güneşin  yarısı  kadar  bir  kütleye  sahiptir… Tip 2  Cepheid’ler Samanyolunun  merkezine  olan  mesafenin,  ve  komşu  gökadaların  uzaklıklarının  belirlenmesinde  kullanılmaktadır.

Yine  de, araştırmacılar,  RR  Lyrea  gibi, bu  iki  kategoriye  uymayan, şişme/ışıma  periyodu  iki  günü  aşmayan  ancak, daha  yüksek kütle  ve   parlaklıkta  olabilen   CV’lerin   de  mevcut  olduğunu  belirledi…

CV’lerin  farklı  iki  ya  da  üç  modda/mod  kombinasyonunda   şişip-sönenin (pulsating)  dahi  varlığı  belirlendi… CV’ler acayiplikte  sınır  tanımıyor…!

İlk CV  gözlemini, 1784’te  İngiliz  astronom  Edward  Pigott  gerçekleştirdi.  Bu  yıldız Eta Aquilae  idi…  Bu  yıldız  sınıfına  adını  veren  Delta Cephei  ise, birkaç  ay  sonre, İngiliz  amatör  astronom John Goodricke  tarafından keşfedildi… 1908’de, Magellan  Bulutsusundaki değişken  yıldızları  araştıran Amerikalı  astronom Henrietta  Swan, Klaşık Cepheids’lerin periyodu  ve  parlaklığı  arasındaki  ilişkiyi  belirledi…

Edwin  Hubble, 1925  yılında, Andromeda  Gökadası  içindeki CV’leri  gözleyerek, Samanyolu Gökadasından  uzaklığını  belirledi…!  Bu  keşif, Samanyolu  Gökadasının  Evrende  mevcut  olan  gökadalardan  sadece  biri  olduğunun  anlaşılmasını  sağladı…!

Samanyolu  ve  diğer  birçok  gökadası  arasındaki  mesafenin  ölçülmesi  ve  bu  gökadaların  ışığının  kızıla  kayma  derecelerinin Vesto Slipher  tarafından  belirlenmesinden   sonra,  Hubble  ve Milton L. Humason  “Hubble  Kanunu”nun  (Hubble  Law)  formülleştirmesini  sağladı…:  “Evren  şişmekteydi”…!

Daha  sonraki dönemde, CV’ler farklı  sınıflara  ayrılarak, astronomik  mesafe  ölçümlerinde  kullanılabilmeleri  mümkün  oldu…

Yine  de, CV’lerin  mesafe ölçümlerinde  kullanılmasının  bazı  limitleri  mevcut… Tip  2 CV’lerin titreme  periyodu  ve parlaklığı  arasındaki  ilişki  onların  içindeki  metal  miktarından, fotometrik  kirlenmeden,  gaz  ve  tozun  yıldız  ışığı  üzerine derecesi  bilinemeyen  etkisinden  etkilenmekte  (stellar extinction)…

Bu  durum  hesaplanan  Hubble Sabitini  de  (saniyede  60  kilometre/Mega-parsec-80 kilometre/Mega-parsec) etkilemekte…! (Bu  durum  Evrenin  gerçek  boyutunun  tam  olarak  hesaplanmasını  engellemekte…)

 

 

 

 

Yararlanılan Kaynaklar:

https://www.youtube.com/watch?v=0zT-_WPwRCI

https://www.youtube.com/watch?v=0zT-_WPwRCI

http://www.universetoday.com/40468/what-are-cepheid-variables/

 

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s